Μέρος 1ο: Περιγραφή του προβλήματος και του πλαισίου μέσα στο οποίο εμφανίζεται


Το γενικό πλαίσιο: αναπηρίες και υποστηρικτική τεχνολογία
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (W.H.O.) ορίζει ως βλάβη (impairment) «την οποιαδήποτε απώλεια ή ανωμαλία στην ψυχολογική, σωματική ή ανατομική δομή ή λειτουργία». Όταν αυτή η δυσκολία καταλήγει σε αδυναμία «να εκτελέσει κάποιος μια δραστηριότητα με τρόπο που θεωρείται φυσιολογικός για όλους τους ανθρώπους» τότε αυτή η δυσκολία αποτελεί πρόβλημα (disability) (π.χ. προβλήματα στην επικοινωνία, στην ακοή, στην κίνηση ή στο χειρισμό αντικειμένων). Η αναπηρία (handicap) είναι το αποτέλεσμα της βλάβης ή του προβλήματος, όταν το άτομο αδυνατεί να ανταποκριθεί στο φυσιολογικό του ρόλο. Σύμφωνα με αυτούς τους ορισμούς, μια αναπηρία δεν αποτελεί χαρακτηριστικό ενός ατόμου αλλά είναι μία περιγραφή της σχέσης του ατόμου με το περιβάλλον (W.H.O. 1980). Για παράδειγμα, ένα άτομο που γεννιέται χωρίς τα άνω άκρα (η βλάβη) ενδεχομένως να μη μπορεί να γράψει ή να αυτοεξυπηρετηθεί με τρόπο κανονικό (πρόβλημα). Εάν αυτό το άτομο δεν συμμετέχει στο σχολείο ή στην εργασία λόγω της δυσκολίας και του προβλήματος, τότε αυτό είναι αναπηρία. Παρ’ όλη τη δυσκολία, το άτομο αυτό μπορεί να είναι ικανό να εκτελέσει καθημερινές δραστηριότητες χρησιμοποιώντας τα πόδια ή το στόμα του ή χρησιμοποιώντας τεχνητά μέλη, προκειμένου να ξεπεράσει τις συνθήκες αναπηρίας.
Η προσέγγιση αυτή που μεταθέτει την αναπηρία από το άτομο στο περιβάλλον προσδίδει μια πολύ σημαντική πλευρά στο ρόλο της Υποστηρικτικής Τεχνολογίας (ΥΤ). Υποστηρικτική τεχνολογία είναι «Οποιοδήποτε αντικείμενο, μέρος εξοπλισμού ή παραγωγικού συστήματος που μπορεί κανείς να προμηθευθεί από το εμπόριο, να προσαρμόσει ή να κατασκευάσει κατά παραγγελία και το οποίο χρησιμοποιείται προκειμένου να αυξήσει ή να βελτιώσει τις λειτουργικές δυνατότητες των ατόμων με ειδικές ανάγκες». Αυτός ο ορισμός περιλαμβάνει πολλά σημαντικά επί μέρους στοιχεία: εμπορικές, τροποποιημένες ή κατά παραγγελία συσκευές, που αποτελούν ένα πολύ μεγάλο φάσμα εφαρμογών. Κατά δεύτερο λόγο, ο ορισμός δίνει έμφαση στις λειτουργικές δυνατότητες των ατόμων με ειδικές ανάγκες η οποία αποτελεί το μοναδικό μέτρο της επιτυχίας των εφαρμογών της Υποστηρικτικής Τεχνολογίας. Η φιλοσοφία της Υποστηρικτικής Τεχνολογίας «Προσαρμόστε την Τεχνολογία και όχι το άτομο» καθορίζει το ρόλο της Ανθρωπιστικής Τεχνολογίας μέσα στις σύγχρονες διαδικασίες αξιολόγησης και Θεραπείας - Εκπαίδευσης. Η Υποστηρικτική Τεχνολογία, σε αυτό το πλαίσιο, αξιοποιείται προκειμένου να υποστηρίξει τη λειτουργικότητα των ατόμων με δυσκολίες ώστε η σχέση τους με το περιβάλλον να μην καταλήγει σε «αναπηρία».

Το εστιασμένο πρόβλημα: αρθρίτιδα – η πάθηση

Μια από τις περισσότερο διαδεδομένες κινητικές παθήσεις είναι η αρθρίτιδα. Η αρθρίτιδα αναφέρεται συχνά ως μία μόνο ασθένεια. Στην πραγματικότητα όμως, είναι ένας όρος που αναφέρεται σε περισσότερες από 100 ιατρικές παθήσεις που επηρεάζουν το μυοσκελετικό σύστημα, ειδικά τις αρθρώσεις όπου συναντώνται δύο ή περισσότερα οστά. Σε μερικές μορφές αρθρίτιδας επηρεάζονται επίσης και οι ιστοί στο εξωτερικό της άρθρωσης.
Η αρθρίτιδα μπορεί να επηρεάζει διαφορετικά άτομα με διαφορετικούς τρόπους. Τα περισσότερα άτομα αισθάνονται άλγη και πόνους στους μυς και τις αρθρώσεις τους από καιρό σε καιρό. Ωστόσο, ο πόνος στις αρθρώσεις και η δυσκαμψία μέσα ή γύρω από τις αρθρώσεις, που δεν έχουν προφανή αιτία, θα μπορούσαν να οφείλονται σε αρθρίτιδα.
Από τις πιο συνήθεις μορφές αρθρίτιδας είναι:
  1. Οστεοαρθρίτιδα (Osteoarthritis)
  2. Ρευματοειδής Αρθρίτιδα (Rheumatoid Arthritis)
  3. Ποδάγρα (Gout)
  4. Περιαρθρίτιδα του ώμου (Periarthritis of the Shoulder)


Πιο συγκεκριμένα – Η περίπτωση της ρευματοειδούς αρθρίτιδας

Η ρευματοειδής αρθρίτιδα (ΡΑ) είναι μια ασθένεια που προκαλεί φλεγμονή των αρθρώσεων, συνήθως στα χέρια, πόδια και γόνατα. Μπορεί επίσης να επηρεάζει άλλα όργανα στο σώμα. Η ΡΑ είναι αυτοάνοσο νόσημα. Είναι δηλαδή μια ασθένεια στην οποία το ανοσοποιητικό σύστημα ενός ατόμου προσβάλλει τους ιστούς που περιβάλλουν την άρθρωση.Στους ασθενείς, το σύστημα αυτό για αδιευκρίνιστους λόγους, επιτίθεται στα κύτταρα του ίδιου του οργανισμού με αυτοβλαπτικά αποτελέσματα. Καθώς η ΡΑ εξελίσσεται, οι περιβάλλοντες τους χόνδρους και τα οστά μύες, σύνδεσμοι και τένοντες, που ενισχύουν και σταθεροποιούν την άρθρωση, εξασθενούν και αδυνατούν να λειτουργήσουν φυσιολογικά. Έτσι προκαλείται πόνος και δυσμορφία των αρθρώσεων. Στην παρακάτω εικόνα (Εικόνα 1) φαίνεται η περίπτωση ενός ασθενούς με ρευματοειδή αρθρίτιδα: παραμόρφωση στα άνω και κάτω άκρα, καθώς και ακτινογραφία (http://www.elire.gr/dyn/UserFiles/Image/pathiseis/pathiseis15_clip_image004.jpg).

pathiseis15_clip_image004.jpg
Εικόνα 1: Παραμόρφωση άκρων από ρευματοειδή αρθρίτιδα


Η ΡΑ είναι μια φλεγμονώδης νόσος που προκαλεί πόνο, οίδημα (διόγκωση), δυσκαμψία των επηρεαζόμενων αρθρώσεων και απώλεια της λειτουργικότητας των αρθρώσεων. Η επίμονη φλεγμονή βλάπτει το χόνδρο και το οστό και μπορεί να οδηγήσει σε παραμόρφωση της άρθρωσης.Σύμφωνα με την ιατρική κοινότητα, είναι ο πλέον σοβαρός τύπος αρθρίτιδας, υπό την έννοια της χρόνιας ανικανότητας. Θεωρείται δε σημαντικό πρόβλημα υγείας, αφού καταλαμβάνει τη δεύτερη θέση μετά την καρδιακή νόσο.
Οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν επακριβώς την αιτία που προκαλεί το νόσημα. Οι μέχρι τώρα παρατηρήσεις συγκλίνουν στο ότι η ΡΑ αναπτύσσεται ως αποτέλεσμα πολλών παραγόντων, όπως γενετικών, περιβαλλοντικών και ορμονικών.

Ρευματοειδής Αρθρίτιδα και λειτουργικότητα


Η ΡΑ είναι μία χρόνια ασθένεια, η οποία διαταράσσει την ανεξαρτησία του ατόμου στον τομέα της λειτουργικότητας, της εργασίας και του ελεύθερου χρόνου, με αποτέλεσμα ο ασθενής, τις περισσότερες φορές, να έχει την ανάγκη στήριξης από τον ειδικό. O ασθενής θα πρέπει να προστατεύει τις αρθρώσεις του, οι οποίες είναι διογκωμένες και επίπονες με την υποστήριξη των ναρθήκων, με ανάπαυση, με την αποφυγή άσκοπων ενεργειών και με τη χρήση ειδικών βοηθημάτων που θα του συστήσει ο εργοθεραπευτής. Σκοπός των ενεργειών αυτών είναι η μείωση του πόνου, της φλεγμονής και των παραμορφώσεων, οι οποίες περιορίζουν τη λειτουργική ικανότητα και την αυτονομία του ατόμου. Πρόκειται για απλές ή πολύπλοκες κατασκευές, με σκοπό να διευκολύνουν την καθημερινή δραστηριότητα του ασθενούς, επιτρέποντάς του να συμμετέχει σε κοινωνικές, ψυχαγωγικές και δημιουργικές δραστηριότητες. Ορισμένοι από τους στόχους στη χρήση του βοηθητικού εξοπλισμού είναι οι εξής:

  • Η διευκόλυνση της δακτυλικής και παλαμιαίας σύλληψης, με σκοπό τη μειωμένη φόρτιση της άρθρωσης του καρπού
  • Η αναπλήρωση του μειωμένου εύρους κίνησης (ROM) στις προσβεβλημένες αρθρώσεις
  • Η αποτροπή του κάματου στις παραμορφωμένες αρθρώσεις
  • Η μείωση της στατικής αντίστασης και της μυϊκής ισχύος στη χρήση των αντικειμένων

Ρευματοειδής Αρθρίτιδα και Χρήση Υπολογιστή: η ανάγκη πλοήγησης στο Διαδίκτυο


Ο ασθενής θα πρέπει, μέσω των δραστηριοτήτων της καθημερινής ζωής, να χρησιμοποιεί συγκεκριμένη μυϊκή ισχύ και να κινεί τις αρθρώσεις του σε ένα συγκεκριμένο εύρος κίνησης (ROM). Στα πλαίσια των καθημερινών δραστηριοτήτων ενός ασθενή με ΡΑ εντάσσεται και η χρήση υπολογιστή, είτε λόγω επαγγελματικών συνθηκών, είτε για κάλυψη αναγκών ψυχαγωγίας και διασκέδασης. Μια από τις περισσότερο συνηθισμένες χρήσεις του υπολογιστή αποτελεί η πλοήγηση στο διαδίκτυο.
Η πλοήγηση στο Διαδίκτυο είναι μια δραστηριότητα που περιλαμβάνει ένα συγκεκριμένο εύρος ενεργειών, οι οποίες - στη γενική περίπτωση -επαναλαμβάνονται με κάποια συχνότητα σύμφωνα με τις συνήθειες και τις ανάγκες του κάθε χρήστη, και οι οποίες είναι δυνατό να καθοριστούν με ικανοποιητική ακρίβεια. Έτσι, μεταξύ των ενεργειών αυτών συμπεριλαμβάνεται η εισαγωγή της διεύθυνσης μιας ιστοσελίδας στη γραμμή διευθύνσεων, η πλοήγηση με επιλογή των υπερσυνδέσμων, η μετάβαση «εμπρός – πίσω» στο ιστορικό πλοήγησης, η συμπλήρωση στοιχείων σε φόρμες, η σήμανση σελίδων και η προσθήκη τους στους σελιδοδείκτες, η εκτύπωση ολόκληρου ή τμήματος του εγγράφου, κ.ά. Η εκτέλεση των ενεργειών αυτών πραγματοποιείται με συνδυασμένη χρήση των συσκευών εισόδου του υπολογιστή, και συνηθέστερα με το ποντίκι και το πληκτρολόγιο.
Ωστόσο, στους ασθενείς με ΡΑ η παραπάνω διαδικασία αποτελεί μια επίπονη και επώδυνη διάδραση, καθώς επιβαρύνει σημαντικά τις αρθρώσεις του καρπού και των δαχτύλων, καθώς τα άτομα αυτά θα πρέπει να αποφεύγουν τόσο επαναλαμβανόμενες κινήσεις όσο και στατικές θέσεις, οι οποίες ευνοούν την παραμόρφωση και την εξάρθρωση των αρθρώσεων. Εναλλακτικά, καταφεύγουν σε τεχνολογικές λύσεις που είτε είναι οικονομικά επιβαρύνουσες, είτε είναι σχεδιασμένες για να καλύπτουν γενικότερου σκοπού ανάγκες.

Χαρακτηριστικά του προβλήματος σε πολλαπλούς άξονες:


  • Ηθικός: οι χρήστες με Ρ.Α να μη παραμένουν «αποκλεισμένοι» από τη χρήση των τεχνολογιών. Άρση του «κοινωνικού αποκλεισμού» αυτών των χρηστών από την Κοινωνία της Πληροφορίας.
  • Πολιτισμικός: «Προσαρμόστε την τεχνολογία, όχι το άτομο» κουλτούρα χρήσης του Διαδικτύου και άμεση εμπλοκή των χρηστών με αντίστοιχες δράσεις/δραστηριότητες
  • Οικονομικός: οι υπάρχουσες τεχνολογικές λύσεις είτε είναι δαπανηρές, είτε εξυπηρετούν γενικότερου σκοπού ανάγκες, είτε απαιτούν την απόκτηση πρόσθετων δεξιοτήτων χειρισμού
  • Πολιτικός: η επικρατούσα τάση για ηλεκτρονική διακυβέρνηση και η γενικότερη πολιτική συμπερίληψης των ΑΜΕΑ στο σχεδιασμό και την υλοποίηση των δράσεων ανάγει το ζήτημα της εύκολης πλοήγησης στο Διαδίκτυο σε αναγκαιότητα για τους ασθενείς με Ρ.Α


Ζητούμενο αποτελεί η σχεδίαση και υλοποίηση μίας διεπαφής ή συστήματος ή αντικειμένου η οποία στοχεύει να υποστηρίξει άτομα με ρευματοειδή αρθρίτιδα, με σκοπό την διευκόλυνση της πλοήγησης στο διαδίκτυο.



Μέρος 2ο: Περιγραφή της σχεδιαστικής διαδικασίας που ακολουθήθηκε


Κατά τη φάση της σχεδίασης έγινε εκτενής βιβλιογραφική μελέτη για τη κατανόηση του πεδίου, του περιβάλλοντος και των περιορισμών, για τα χαρακτηριστικά του στοχευόμενου πληθυσμού και για παραπλήσιες εφαρμογές. Καθοριστική ήταν η ενεργή συμμετοχή των μελλοντικών χρηστών και η ουσιαστική εμπλοκή τους στις διαδικασίες λήψεις αποφάσεων, τόσο με τη διενέργεια συνεντεύξεων όσο και με τη παρατήρηση της πλοήγησης τους στο διαδίκτυο.Από τη βιβλιογραφική επισκόπηση συγκεντρώθηκαν πληροφορίες:
  • Σχετικά με την ίδια την πάθηση της Ρ.Α (στην προσπάθεια κατανόησης της πάθησης), τόσο από ενημερωμένα ιατρικά περιοδικά και πρακτικά συνεδρίων (Β2, Β3, Β6, Β7, Β10, Δ2, Δ3, Δ4)
  • Για τους ασθενείς με Ρ.Α μέσα από τις online κοινότητες χρηστών (S1, S2, S3, S4, S5, S6, S7), από ερευνητικές μελέτες που παρουσιάζουν την καθημερινή ζωή των ασθενών με Ρ.Α (Β11), από συνεντεύξεις με ασθενείς με Ρ.Α.
  • Για τη μοντελοποίηση των αλληλεπιδράσεων κατά την πλοήγηση στο Διαδίκτυο (Δ1)
  • Για τις διαθέσιμες υποστηρικτικές τεχνολογίες για ασθενείς με Ρ.Α (Β1, Β8), και πιο συγκεκριμένα, για τον υπολογιστή ως εργαλείο ανεξάρτητης διαβίωσης (Β4, Β5, Β9), για την εργονομική σχεδίαση συσκευών που θα υποστηρίξουν την πλοήγηση στο Διαδίκτυο (Β12, Δ7), για εμπορικές συσκευές που χρησιμοποιούνται ήδη από χρήστες με Ρ.Α (Δ5, Δ6, Δ8, Δ9, Δ10, Δ11, Δ12, Δ13, Δ14, Δ15, Δ16).

Αρχικά, εξετάστηκε ένας αριθμός λύσεων παρέχοντας έτσι περισσότερες πληροφορίες και επιλογές (αποκλίνουσες διερευνήσεις) και έπειτα ο σχεδιασμός της συσκευής κατευθύνθηκε προς μια προσέγγιση (συγκλίνουσες διερευνήσεις)
Δημιουργήθηκαν τρεις αφηρημένες αναπαραστάσεις αρχέτυπων χρηστών (persona) που ενσωματώνουν χαρακτηριστικά, ιστορίες, σκέψεις και συναισθήματα και έχουν συγκεκριμένες βλέψεις, ανάγκες και στόχους. Τα χαρακτηριστικά των αναπαραστάσεων αυτών προέκυψαν από συνεντεύξεις, παρατηρήσεις, και έρευνα πεδίου.
Στη πορεία η κατανόηση που αποκτήθηκε από τους χρήστες χρησιμοποιήθηκε για τη δημιουργία σχεδιαστικών λύσεων με τη δημιουργία σεναρίων. Αναπτύχθηκαν σενάρια περιβάλλοντος και σενάρια κλειδιά. Τα σενάρια αυτά αποτελούν μικρές ιστορίες χρήσης του αλληλεπιδραστικού προϊόντος προς σχεδίαση, καθώς και τις διαφορετικές δυνατότητες που αυτό θα διαθέτει. Έτσι με τη χρήση των σεναρίων έγιναν περιγραφές υποθετικών ακολουθιών δραστηριοτήτων και ανέδειξαν τη χρήση και το σκοπό υλοποίησης του συστήματος. Μέσα από τα σενάρια που αναπτύχθηκαν αποσαφηνίστηκε ο σκοπός της συσκευής καθώς και ποιες ανάγκες αυτή εξυπηρετεί.
Για τη σχεδίαση της διεπαφής έγινε χρήση της θεωρίας της δραστηριότητας ως ένα εργαλείο ανάλυσης της αλληλεπίδρασης του χρήστη με το σύστημα.




Υπάρχουσα Υποστηρικτική Τεχνολογία

Ένα από τα πιο διαδεδομένα εργαλεία που έχει κατασκευαστεί με σκοπό να βοηθήσει άτομα που πάσχουν από αρθρίτιδα είναι το λεγόμενο "Magic Wand Keyboard".
keyboard.JPG
Αποτελείται από ένα πληκτρολόγιο μινιατούρα με ενσωματωμένο ποντίκι. Επιτρέπει τα άτομα με δυσκολίες να έχουν πρόσβαση στον υπολογιστή.Έχει σχεδιαστεί να χρησιμοποιείται με λίγη ή καθόλου κίνηση του χεριού και είναι το μόνο πληκτρολόγιο και ποντίκι που δεν απαιτούν καμία δύναμη. Δουλεύει με το μικρότερο άγγιγμα ενός μικρού ραβδιού (είτε κρατημένο στο χέρι είτε στο στόμα), και δεν απαιτεί απολύτως καμία δύναμη.
susan.jpg
Το πληκτρολόγιο σχεδιάστηκε για μαθητές με δυσκολίες όπως η μυική δυστροφία, τραύματα στη σπονδυλική στήλη, νευρομυϊκές παθήσεις, αρθρίτιδα, αρθρωγρύψωση και άλλα παρόμοια προβλήματα.
Το ενσωματωμένο ποντίκι δεν απαιτεί καθόλου δύναμη και πολύ λίγη κίνηση και όμως μπορεί να εκτελεί κάθε λειτουργία του ποντικιού. Λειτουργεί μέσα από τα πλήκτρα του πληκτρολογίου και έχει 11 ρυθμίσεις ευκολίας, αριστερό και δεξί κλικ, σύρσιμο και διπλό κλικ.



Συνολική Αναφορά


Παράρτημα


Τελικό Video (Part 1-Το πρωτότυπο)


Τελικό Video (Part 2 - Η συσκευή)


Τελικό Video (Part 3- Η συσκευή)



Παράρτημα

Personas








Σενάρια Περιβάλλοντος








Σενάρια Μονοπάτια-Κλειδιά







Διαγράμματα Θεωρίας Δραστηριότητας










Task analysis



Ιδέες






Σημειώσεις από τη συνέντευξη με άτομο που πάσχει από ρευματοειδή αρθρίτιδα:




Πρότυπα:

















Φωτογραφικό υλικό κατά την ανάπτυξη του πρωτοτύπου:
DSC02602.JPG
Εικόνα 1: Κάτοψη της συσκευής σε λειτουργία πλοήγησης
DSC02598.JPG
Εικόνα 2: Κάτοψη της συσκευής σε λειτουργία πληκτρολόγησης
DSC02603.JPG
Εικόνα 3: Υλοποίηση της σχεδίασης της αλληλεπίδρασης
DSC02604.JPG
Εικόνα 4: Διάταξη των στοιχείων της διεπαφής και των διαστάσεών τους
DSC02606.JPG
Εικόνα 5: Πλάγια όψης της συσκευής

DSC02622.JPG
Εικόνα 6: Αναθεωρημένη άποψη της συσκευής κατά την ανάπτυξη της μακέτας

DSC02644.JPG
Εικόνα 7:Κάτοψη της συσκευής σε λειτουργία πληκτρολογίου (φωτισμένη η σειρά των χαρακτήρων)

Videos κατά την ανάπτυξη των πρωτοτύπων







Βιβλιογραφία

Μέρος 1ο : Έντυπη Βιβλιογραφία (Β)
  1. Ζ. Σαρλή, Κ. Κεραμιώτου, «Ρευματοειδής αρθρίτιδα και βοηθήματα λειτουργικότητας», ΕΡΓΟΘΕΡΑΠΕΙΑ, 2009, (38):52-59
  2. Χαράλαμπος Παπαγόρας, Αλέξανδρος Α. Δρόσος, «ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΗΣ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ», Ελληνική Ρευματολογία, Τριμηνιαία έκδοση της Ελληνικής Ρευματολογικής Εταιρίας, Συμπληρωματικό τεύχος, Δεκέμβριος 2008, Τόμος Πρακτικών 20ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Ρευματολογίας
  3. Κάππου-Ρηγάτου Ι., «Ρευματικές Παθήσεις των μαλακών μορίων», Αρχεία Ελληνικής Ιατρικής 2007, 24(1):210-216
  4. Η. Βούλγαρη, Σ. Τριανταφύλλου, Ν. Κατέβας, «Υποστηρικτική Τεχνολογία: Ο Ηλεκτρονικός Υπολογιστής ως Εργαλείο Επικοινωνίας και Ανεξάρτητης Διαβίωσης», 4ο Συνέδριο ΕΤΠΕ, 29/09 – 03/10/2004, Παν/μιο Αθηνών
  5. «Rheumatoid Arthritis and Computing», AbilityNet Factsheet, January 2007
  6. ΓιαβασόπουλοςΕ., Γουρνή Π., «Θεραπευτικήπαρέμβαση στη Ρευματοειδή Αρθρίτιδα», ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΟΥ ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ, Τόμος 7ος, Τεύχος 4ο, Οκτώβριος – Δεκέμβριος 2008
  7. Γιαβασόπουλος Ε., Μανίκου Ο., «ΡΕΥΜΑΤΟΕΙΔΗΣ ΑΡΘΡΙΤΙΔΑ - ΟΛΙΣΤΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ – ΘΕΡΑΠΕΥΤΙΚΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ», ΤΟ ΒΗΜΑ ΤΟΥ ΑΣΚΛΗΠΙΟΥ, Τόμος 6ος, Τεύχος 3ο, Ιούλιος – Σεπτέμβριος 2007
  8. Tuntland H, Kjeken I, Nordheim LV, Falzon L, Jamtvedt G, Hagen KB., «Assistive technology for rheumatoid arthritis.», Cochrane Database of Systematic Reviews 2009, Issue 4. Art. No.: CD006729. DOI: 10.1002/14651858.CD006729.pub2.
  9. Backman, C.L., Village, J., Lacaille, D., «The ergonomic assessment tool for arthritis (EATA): Development and pilot testing.», Arthritis & Rheumatism (Arthritis Care & Research), 2008, 59(10):000-000. DOI: 10.1002/art.
  10. Μ.Ν. Μανουσάκης, «Ρευματοειδής αρθρίτιδα», Κεφάλαιο Βιβλίου: Κοινωνία και υγεία III: από τη βασική έρευνα στην κλινική εφαρμογή, Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών – Αποθετήριο Ήλιος, 2004, σελ. 139-150
  11. «Living With Rheumatoid Arthritis:A patient perspective», Arthritis Ireland - Rheumatoid Arthritis Survey, 2006
  12. «Assistive and Universally Designed Technology: Keeping People with Disabilities Connected, Independent, Healthy», On Target - Disability and Health Program, New York State Department of Health, WINTER 2001, Issue No. 8
  13. MedReha, «Η Οστεοαρθρίτιδα και η συντηρητική της αντιμετώπιση», 2009 (http://www.medreha.com/2009/10/η-οστεοαρθρίτιδα-και-η-συντηρητική-τη/)
  14. Arthritis Australia, «What is Arthritis?», 2007 (http://www.mhcs.health.nsw.gov.au/publication_pdfs/8555/OTH-8555-GRE.pdf)
Μέρος 2ο : Διαδικτυακοί Τόποι (Δ)
  1. ΙΕΕΕ Xplore - Modeling and Verifying Web Browser Interactions - http://ieeexplore.ieee.org/Xplore/defdeny.jsp?reload=true&url=http://ieeexplore.ieee.org/stamp/stamp.jsp%3Ftp%3D%26arnumber%3D4724566%26userType%3Dinst&denyReason=-134&arnumber=4724566&productsMatched=null&userType=inst
  2. Μ. ΠΙΤΣΙΛΙΔΗΣ Α.Ε.: Ρευματοειδής αρθρίτιδα - «Κλειδί» η έγκαιρη διάγνωση -http://www.pitsilidis.gr/magazine_gr.asp?category=3&id=196
  3. Medlook - Ρευματοειδής αρθρίτιδα: Αυτά που πρέπει να ξέρετε - http://www.medlook.net/ article.asp?item_id=332
  4. Ηλεκτρονική Πύλη του Ασκληπιακού Πάρκου - http://panacea.med.uoa.gr/topic.aspx?id=480
  5. FootMouse Touchpad operated by foot. Web Tools Free Stuff and Banners - http://www.footmousetouchpad.com/index.html
  6. Footime Foot Mouse - Disabled Online - http://www.disabledonline.com/products/direct-products/keyboardsmice/ergonomic-mice/footime-foot-mouse
  7. Ergonomic Pointing Devices – Ergonomics - http://www.usernomics.com/ergonomic-products-pointing.html
  8. Foot Mouse and Programmable Pedal - http://www.specialneedscomputers.ca/index.php? l=product_detail&p=590
  9. AbleData: Products- SENIOR MOUSE -http://abledata.com/abledata.cfm?pageid=19327& top=14900&ksectionid=19327&productid=192474&trail=0&discontinued=0
  10. (WO/2007/142691) CLICKLEESS TOOL - http://www.wipo.int/pctdb/en/wo.jsp?WO= 2007142691&IA=US2006060852&DISPLAY=DESC
  11. $15 Foot pedal left mouse button project « SeriouslyTrivial.com - http://seriouslytrivial.com/ 2009/02/04/15-foot-pedal-left-mouse-button-project/
  12. X-Keys Foot Pedal - Axistive.com - Assistive Technology News Website - X-Keys Foot Pedal - Assistive Technologies and Assistive Devices for people with a disability - http://www.axistive.com/x-keys-foot-pedal.html
  13. Smart Glove - utmcsr%3D(direct)|utmcmd%3D(none)&__utmv=-&__utmk=162971325|http://www.aidsforarthritis.com/catalog/product200.html?__utma= 1.1645979653.1272975685.1272975685.1272975685.1&__utmb=1&__utmc=1&__utmx=-&__utmz=1.1272975685.1.1.utmccn%3D(direct)|utmcsr%3D(direct)|utmcmd%3D(none)&__utmv=-&__utmk=162971325
  14. NoHands Mouse - The Hands Free Mouse - http://www.footmouse.com/using.php
  15. B.L. Ochman's blog: Screw you arthritis! Hands hurting? Try a Foot Pedal Mouse - http://www.whatsnextblog.com/archives/2009/08/my_ergonomic_workstation_hands_hurting_im_using_a_foot_mouse.asp
  16. The Magic Wand Keyboard, http://www.magicwandkeyboard.com/
Μέρος 3ο: Online Communities-Support (S)
  1. Rheumatoid Arthritis Support Group - http://www.mdjunction.com/rheumatoid-arthritis
  2. Facebook | Rheumatoid Arthritis Guy- http://www.facebook.com/pages/Rheumatoid-Arthritis-Guy/93034340849?v=wall
  3. Web 2.0 Platforms and Health Care: How Online Support Groups, Blogs and Social Networking Sites are Facilitating Online ‘Communities of Care’ - Online Conference on Networks and Communities - http://networkconference.netstudies.org/2010/04/web-2-0-platforms-and-health-care-how-online-support-groups-blogs-and-social-networking-sites-are-facilitating-online-%E2%80%98communities-of-care%E2%80%99/
  4. Rheumatoid Arthritis HQ- http://www.rheumatoidarthritishq.com/3communities.html
  5. Arthritis Community Center - http://www.arthritisinsight.com/community/
  6. The Arthritis Foundation - http://community.arthritis.org/app/render/go.aspx?xsl=tp_community.xslt
  7. Ρευματοειδής Αρθρίτιδα - Disabled.GR Forum - http://www.disabled.gr/forum/showthread.php?t=8119